Przysłowia ludowe i przepowiednie na cały rok

Spacerowałem dziś po lesie, który był pięknie zasypany śnieżną pokrywą. To była ta cicha, spokojna zimowa pierzyna, kiedy ma się wrażenie, że świat na chwilę zwolnił. I właśnie podczas tego spaceru naszła mnie pewna myśl. Niedawno pisałem tutaj o zwyczajach i tradycjach bożonarodzeniowych i pomyślałem sobie: czy nie szkoda byłoby na tym poprzestać?

Wpadłem więc na pomysł, by przyjrzeć się ludowym przysłowiom i przepowiedniom pogodowym (czyli tzw. pranostikám). Krótkim zdaniom, które nasi przodkowie przekazywali sobie z pokolenia na pokolenie i według których orientowali się w pogodzie, przyrodzie oraz codziennym życiu. Przejrzałem różne źródła i wybrałem te najsłynniejsze ludowe mądrości, które do dziś krążą między ludźmi.

W tym wpisie najpierw wymienię je według poszczególnych dni i świąt, a następnie podzielę miesiąc po miesiącu, aby było widać, jak cały rok można czytać oczami starej ludowej mądrości. Przysłowia te są bowiem cichą, ale piękną pozostałością po naszych przodkach i być może również dziś skłonią nas do uważniejszego postrzegania otaczającej nas natury.

Przysłowia zawierają archaiczne słowa i terminy książkowe, dlatego na końcu wpisu znajdziecie wyjaśnienia tych wyrażeń.

1 stycznia 

• Jaki Nowy Rok, taki cały rok.
• Gdy w Nowy Rok ładnie, tak samo będzie podczas żniw.

6 stycznia (Trzech Króli)

• Na Trzech Króli o krok dalej (dzień się wydłuża).
• Na Trzech Króli mróz trzyma stale.
• Jeśli na Trzech Króli wietrznie, planety się pomieszają i będzie urodzajnie.
• Gdy na Trzech Króli dużo gwiazd, będzie dużo ziemniaków (kobzolí).
• Jeśli na Trzech Króli jasno, uda się pszenica.

Ostatki (Masopust)

• Ostatki w słońcu – Wielkanoc przy piecu.
• Jeśli w ostatki są długie sople, będzie urodzajny rok na muchy.

2 lutego (Matki Boskiej Gromnicznej)

• Na Gromniczną o godzinę więcej.
• Gromnica – zimy połowica.
• Gdy na Gromniczną jasno i czysto, zima potrwa dłużej oczywiście; a jeśli śnieży lub grzmi, wiosna pewnie blisko śpi.
• Gdy na Gromniczną kałuże, będą jabłka i gruszki duże.
• Jeśli borsuk wyjdzie w Gromniczną z nory, za cztery tygodnie wróci do niej skory.
• Na Gromniczną skowronek musi piisnąć, choćby miał zamarznąć.

3 lutego (św. Błażeja)

• Na świętego Błażeja kamień się ogrzeje.
• Na świętego Błażeja, jeśli woda w koleinie płynie tylko tyle, by woźnica zamoczył frędzel od bata, zapowiada się długi len.

14 lutego (św. Walentego)

• Na świętego Walentego siej rozsadę do ogródka swego.

16 lutego (św. Julianny)

• Na świętą Juliannę przygotuj wóz i schowaj sanie.

22 lutego (św. Piotra)

• Jeśli na świętego Piotra mróz, będzie mrozić jeszcze przez 14 dni.

23 lutego (św. Polikarpa)

• Na świętego Polikarpa bywa śniegu pełna skarpa.

24 lutego (św. Macieja)

• Święty Maciej mosty burzy albo buduje.
• Święty Maciej lody łamie, a jak ich nie ma, to je przyniesie.

28 lutego (św. Romana)

• Jeśli na świętego Romana jest jasno, będą obfite zbiory.

3 marca (św. Kunegundy)

• Jeśli mrozi w Kunegundę, mrozi jeszcze przez czterdzieści dni.

6 marca (św. Fryderyka)

• Na świętego Fryderyka słońce ciepłem już dotyka.

7 marca (św. Tomasza)

• Na świętego Tomasza śnieg rzednie na kaszę.
• Zima, którą Tomasz niesie, długo jeszcze nami trzęsie.

10 marca 

• Czterdziestu Męczenników – czterdzieści przymrozków.
• Jeśli mrozi w dzień Czterdziestu Męczenników, przyjdzie jeszcze czterdzieści porannych przymrozków.

12 marca (św. Grzegorza)

• Na świętego Grzegorza dzień z nocą równe.
• Na świętego Grzegorza bocian leci od morza, żaba buzię otwiera, a leniwy chłop nie orze.

17 marca (św. Gertrudy)

• Jeśli mrozi w świętą Gertrudę, mrozi jeszcze przez cały miesiąc.

19 marca (św. Józefa)

• Święty Józef gasi światło.
• Ładny dzień na świętego Józefa zwiastuje dobry rok, jeśli pada deszcz lub śnieg, będzie mokro i nieurodzaj.
• Jeśli na świętego Józefa wieje, potrwa to ćwierć roku.
• Święty Józef z miłą twarzą kończy zimę marzą.

25 marca

• Święty Maciej doda polano, święty Józef dwa, a Panna Maria całe naręcze.
• Gdy noc na Matkę Boską jasna, będzie urodzaj i piękno.
• Panna Maria zdmuchuje świeczkę, a święty Michał ją zapala.
• Zwiastowanie Panny Marii jaskółki z powrotem sprowadza.
• Jeśli słońce świeci w dzień Zwiastowania Panny Marii, będzie urodzajny rok.

27 marca (św. Ruprechta)

• Jaka pogoda na świętego Ruprechta, taka będzie i w lipcu.

31 marca (św. Balbiny)

• Na świętą Balbinę już po zimie.

2 kwietnia (św. Teodora)

• Deszcz świętego Teodora oznacza dużo wody w maju.

5 kwietnia (św. Fedula)

• Święty Fedul ciepłem powiał.

23 kwietnia (św. Wojciecha)

• Burze przed Wojciechem – deszcz podczas żniw.

24 kwietnia (św. Jerzego)

• Jasny Jerzy – ładna jesień.
• Jeśli grzmi przed Jerzym, śnieg po nim spadnie.
• Gdy przed Jerzym rosa, to przed Michałem mróz.
• Przed Jerzym sucho, po nim mokro.

25 kwietnia (św. Marka)

• Sadź ziemniaki na świętego Marka – będzie ich pełna miarka.
• Na świętego Marka deszczowo – przez siedem tygodni błotowo.

28 kwietnia (św. Witalisa)

• Grzmoty między Markiem a Witalisem oznaczają urodzajny rok.

1 maja (św. Filipa i Jakuba)

• Na Filipa i Jakuba koń trawy naskubie.
• Przed Filipem nocny deszczyk roku urodzaj wrieszczy.

4 maja (św. Floriana)

• Jeśli na świętego Floriana silny wiatr, będzie w tym roku dużo ognia.

12 maja (Zimni Ogrodnicy: Pankracy, Serwacy, Bonifacy)

• Deszcz na Pankracego, Serwacego i Bonifacego zapowiada deszczowe lato.
• Pankracy, Serwacy, Bonifacy – lodowi mężowie mrozem niszczą owoce i różę.

13 maja 

• Przed Serwacym nie ma lata, po Serwacym z mrozem kwita.

15 maja (św. Zofii)

• Deszcz świętej Zofii śliwki zabije.
• Święta Zofia pole często zalewa.

26 maja (św. Urbana)

• Gdy na Urbana pada, będzie dużo myszy.
• Na Urbana sieje się len.
• Deszcz w Zielone Świątki, słońce na Boże Ciało.

1 czerwca (św. Fortunata)

• Na świętego Fortunata kropla deszczu warta dukata.
• Piękna pogoda tego dnia obiecuje urodzajny rok.

6 czerwca (św. Norberta)

• Święty Bonifacy, Norbert i Robert to mali lodowi mężowie.
• Na świętego Norberta chłód idzie już do czorta.

8 czerwca (św. Medarda)

• Gdy Medard się rozpłacze, przez czterdzieści dni płacze.
• Jaka pogoda na Medarda bywa, przez sześć niedziel się utrzymuje.

11 czerwca (św. Barnaby)

• Na świętego Barnabę burze często straszą.
• Jeśli pada na świętego Barnabę, winogrona wpadają do kosza.
• Płaczący Barnaba – urodzaj w winnicach.

12 czerwca (św. Antoniny)

• Święta Antosia ma często zapłakane oczka.

13 czerwca (św. Antoniego)

• Na świętego Antoniego ostrzenie kos się zaczyna.

15 czerwca (św. Wita)

• Pogoda na świętego Wita to radość dla żyta.
• Święty Wit zmienia czas.
• Deszcz na Wita – słabe żyta.

23 czerwca (św. Agrypiny)

• Na świętą Agrypinę odpoczywaj tylko w cieniu.

24 czerwca (św. Jana)

• Na świętego Jana otwiera się do lata brama.
• Do Jana Chrzciciela nie chwal jęczmienia.
• Jeśli pada na Jana Chrzciciela, pada przez trzy dni całe; jeśli bez deszczu, będzie jeszcze ładnie.
• Deszcz na świętego Jana Chrzciciela – nie nazbierasz orzechów do miarki.
• Jeśli kukułka nie kuka przed świętym Janem, będzie nieurodzajny rok.

27 czerwca (św. Władysława)

• Jeśli pada na Władysława, deszcz przez siedem niedziel trwa.
• Jeśli nie pada na Siedmiu Braci, żniwa będą suche.

29 czerwca (św. Piotra i Pawła)

• Gdy na Piotra pada, przez trzydzieści dni deszcz włada.
• Jeśli pada na świętego Piotra i Pawła, będzie dużo myszy i dużo grzybów.
• Jeśli od Piotra do Wawrzyńca skwar, zimą będzie długi chłód.

2 lipca (Nawiedzenie NMP)

• Deszcz na Nawiedzenie Panny Marii potrwa do Zuzanny.
• Jeśli pada na Nawiedzenie Marii, przez czterdzieści dni bez deszczu nie będzie.

4 lipca (św. Prokopa)

• Gdy pada na świętego Prokopa, zmoknie każda kopa.

8 lipca (św. Kiliana)

• Ile żyta urosło do świętego Kiliana, tyle już zostanie.

13 lipca (św. Małgorzaty)

• Święta Małgorzata rzuciła sierp w żyto.
• Gdy Małgorzata zapłacze, będzie deszczu pod dostatkiem.

18 lipca (św. Kamila)

• Na świętego Kamila słońce ma największą siłę.

19 lipca (św. Wincentego)

• Jeśli na świętego Wincentego słonecznie, będzie dużo wina.

25 lipca (św. Jakuba)

• Ładny dzień przed świętym Jakubem obiecuje dobre żniwa.
• Ile chmur na Jakuba, tyle zimą śniegu.
• Co do świętego Jakuba przekwitnie, do świętego Gawła dojrzeje.
• Jak ciepły jest święty Jakub, tak zimne będzie Boże Narodzenie.

26 lipca (św. Anny)

• Święta Anna – chłodna z rana.

4 sierpnia (św. Dominika)

• Na Dominika skwar – mierzwa marna.

10 sierpnia (św. Wawrzyńca)

• Na świętego Wawrzyńca słońce, wina obfitość.
• Do świętego Wawrzyńca nie chwal pszenicy.
• Wawrzyniec pokazuje, jaka jesień następuje.
• Piękna pogoda na świętego Wawrzyńca zapowiada ładną jesień.

15 sierpnia (Wniebowzięcie NMP)

• Jeśli na Wniebowzięcie Panny Marii ładnie, nastanie błogosławiona jesień i pogoda sprzyja winorośli.

18 sierpnia (św. Heleny)

• Jeśli Helena przyniesie deszcz, potraw (druga trawa) długo będzie zielony.

23 sierpnia (św. Filipa)

• Jeśli Filipowi towarzyszą grzmoty, oznacza to szybki deszcz i urodzaj.

24 sierpnia (św. Bartłomieja)

• Święty Bartłomiej popołudnia skraca.
• Jeśli na Bartłomieja ładnie, winiarze się śmieją.
• Jeśli grzmi po świętym Bartłomieju, jesień będzie długa i ładna.
• Jaka pogoda na świętego Bartłomieja, taka będzie przez całą jesień.

29 sierpnia (św. Jana Chrzciciela)

• Jeśli pada w dzień ścięcia świętego Jana Chrzciciela, zepsują się orzechy.
• Na świętego Jana szczęście mają ci, co ścinają naci ziemniaczane.

2 września

• Na króla Stefana (Štěpána) lata mało zostaje.

12 września (Imię Maryi)

• Jaka pogoda w Narodzenie Panny Marii, taka potrwa cztery niedziele.
• Na Narodzenie Panny Marii jaskółek zgromadzenie.
• Jeśli nie pada w Narodzenie Marii, będzie sucha jesień.

21 września (św. Mateusza)

• Pogoda na świętego Mateusza cztery tygodnie się nie rusza.
• Jaką pogodę Mateusz zgotuje, taka przez cztery niedziele panuje.
• Po świętym Mateuszu czapkę włóż na uszy.

26 września (św. Cypriana)

• Na świętego Cypriana chłodno bywa często z rana.

28 września (św. Wacława)

• Przyjdzie Wacław – piec przygotuj.
• Święty Wacław wino chroni, po nim winobranie goni.
• Jeśli burza na Wacława, długie ciepło zapowiada.
• Na świętego Wacława bywa błota co niemiara.

29 września (św. Michała)

• Jeśli ptaki nie odlecą przed Michałem, to po nim sroga zima nie zagrzmi z szałem.
• Noc chłodna przed Michałem, sroga zima przyjdzie cwałem.
• Mokro w Michała, mroźna Wigilia cała.

30 września (św. Hieronima)

• Na świętego Hieronima przeprowadza się do nas zima.

1 października (św. Remigiusza)

• Jeśli wieje na świętego Remigiusza ze wschodu, będzie ciepła jesień.

4 października (św. Franciszka)

• Święty Franciszek zagania ludzi do izby.

15 października (św. Teresy)

• Po świętej Teresie mróz po dachach się niesie.

16 października (św. Gawła)

• Jaki dzień święty Gaweł pokazuje, taka zima się szykuje.
• Na świętego Gawła wszystkie owoce mają być w komorze.
• Suchy Gaweł zapowiada suche lato.

28 października (św. Szymona i Judy)

• Na świętego Szymona i Judy spodziewaj się śniegu lub grudy.
• Na Szymona i Judy kot ucieka z budy (szuka ciepła).

11 listopada (św. Marcina)

• Jaki dzień świętego Marcina, taka też będzie zima.
• Gdy Marcin we mgle przybywa, łagodna zima zazwyczaj bywa.
• Na świętego Marcina dymi się z komina.
• Na Marcina gęś po lodzie chodzi, na Boże Narodzenie gęś po wodzie brodzi.

16 listopada (św. Otomara)

• Na świętego Otomara nie zobaczysz już komara.

17 listopada (św. Elżbiety)

• Święta Elżbieta ze śniegiem nadlatuje.

21 listopada

• Gdy w Ofiarowanie NMP noc jasna, mroźna zima w styczniu ciasna.

22 listopada (św. Cecylii)

• Święta Cecylia śniegiem pole przykrywa.

23 listopada (św. Klemensa)

• Święty Klemens zimę lubuje, święty Piotr ją cedzi.

25 listopada (św. Katarzyny)

• Katarzyna po lodzie, Boże Narodzenie po wodzie.
• Jakie ciepło w Augustyna, taki chłód na Katarzynę.
• Na świętą Katarzynę chowamy się pod pierzynę.
• Święta Katarzyna przychodzi biało ubrana.

4 grudnia (św. Barbary)

• Jaka pogoda na świętą Barbarę, taka bywa do Bożego Narodzenia.
• Na świętą Barbarę saniami do dworu.
• Po świętej Barbarze pilnuj nosa i uszu!
• Jeśli na świętą Barbarę gęś po lodzie, to na Boże Narodzenie na wodzie.
• Święta Barbara wygania drewno z podwórka (pali się w piecu).

6 grudnia (św. Mikołaja)

• Święty Mikołaj spłukuje brzeg (pada deszcz).
• Na świętego Mikołaja śnieżek często prószy.
• Jeśli ptak napije się z koleiny w Mikołaja, koń nie napije się z rzeki przez trzy miesiące.
• Jeśli pada w Mikołaja deszcz lub śnieg, w przyszłym roku będzie dużo grochu.

13 grudnia (św. Łucji)

• Święta Łucja nocy przybywa, lecz dnia nie dodaje.
• Jakie są dni od świętej Łucji do Bożego Narodzenia, takie będą miesiące przyszłego roku (12 dni – 12 miesięcy).
• Gdy przychodzi święta Łucja, znajduje już zimę.

Boże Narodzenie

• Lepsze Boże Narodzenie trzaskające niż płynące.
• Zielone Boże Narodzenie – biała Wielkanoc.
• Boże Narodzenie po lodzie – Wielkanoc po wodzie.
• Ciemne Boże Narodzenie – jasne stodoły.

24 grudnia (Adama i Ewy)

• Na Adama i Ewę czekajcie odwilży.
• Gdy w Wigilię śnieży, chmiel na worki się mierzy.

25 grudnia

• Na Boże Narodzenie dnia przybywa na kura stąpnięcie.
• Mróz w Boże Narodzenie – zima utrzyma się bez zmiany.
• Gdy w Boże Narodzenie pada, susza zbiory uszkodzi.

26 prosinec (św. Szczepana)

• Gdy święty Szczepan wywieje błoto, będzie ładna wiosna po tym.
• Jeśli w Szczepana wiatry uderzą, w przyszłym roku zbiory źle zależą.

28 grudnia

• W Młodzianków dzień się odmładza.
• Jeśli w Młodzianków mgła od gór, ziemniaki się nie udadzą; jeśli mgła w dolinach, będzie ich dość.

Styczeń

• Gdy w styczniu ciepło, bieda do dna sięga.
• Mokry styczeń – puste beczki – nie będzie wina.
• Mglisty styczeń – mokra wiosna.
• Rośnie dzień, rośnie i mróz.
• Styczeń mroźny, kwiecień zielony.
• Jeśli styczeń nie utrzyma, nikt nie utrzyma.
• Jeśli kret ryje w styczniu, zima kończy się w maju.
• W styczniu dużo śniegu, w czerwcu dużo siana. 
• Niż w styczniu rolnika, wolę wilka na polu widzieć.

Luty

• Luty biały, pole sili. 
• Jeśli w lutym sucho i zimno, będzie gorący sierpień. 
• Luty jak nie tryknie rogiem, to machnie ogonem. 
• Jeśli kot leży w lutym na słońcu, w marcu na pewno wejdzie za piec.
• Wiele mgieł w lutym przynosi w tym roku wiele deszczu.
• Co luty zazieleni, marzec to ochroni; co kwiecień zazieleni, maj mu to spali. 
• Gdyby luty miał taką moc jak styczeń, zamroziłby cielę w krowie.

Marzec

• Marcowe słońce ma krótkie ręce i długi płaszcz.
• Marcowe słońce od nóg ziębi.
• W marcu jak w garncu.
• Zima często jeszcze do marca wtyka głowę, a czasem go całkiem przygniecie.
• Marzec suchy, kwiecień mokry, maj wietrzny – worki zbożem i beczki winem napełni.
• Ile mgieł w marcu, tyle ulew w lipcu.
• W marcu rolnik drzewa przycina, ale płaszcza jeszcze nie zdejmuje.
• Co luty zazieleni, marzec to ochroni, co kwiecień zazieleni, maj mu to spali. 
• Jeśli grzmi w marcu, śnieży w maju.
• Marzec umie śnieg i lód roztopić, ale jak chce, to i narobić.

Kwiecień

• Kwietniowa pogoda – plecie jak chora krowa (nieprzewidywalna).
• Kwiecień plecie, bo przeplata – trochę zimy, trochę lata.
• Kwiecień to wpół marzec i wpół maj.
• W kwietniu w jeden dzień i dziewięć rodzajów pogody się spotka.
• Pańska miłość i kwietniowy śnieg długo nie wytrzymają. 
• Kwietniowa pogoda jest bardziej zmienna niż kobieta. 
• Dziecięcy płacz, pańska łaska i kwietniowa pogoda są zawsze niestałe.
• W kwietniu z góry grzeje, od dołu mrozi.
• Jeśli Wielki Czwartek jest biały, lato będzie ciepłe.
• Gdy w Wielki Piątek grzmi, na polu się nie urodzi.
• Wielki Piątek deszczowy czyni rok spragniony.
• Deszcz wielkanocny suchą trawę przynosi, ale czas piękny – obfitość jadła.
• Jasna pogoda na Wielkanoc – lato nastanie w Zielone Świątki.
• Jeśli pada w Niedzielę Wielkanocną, wszystkie niedziele aż do Zielonych Świątek będą deszczowe.
• Wiatr, który wieje od Wielkanocy do Zielonych Świątek, trzyma się cały rok.
• Marzec – za piec wejdziemy, kwiecień – jeszcze tam będziemy, maj – wygnamy kozy w gaj.
• Co kwiecień zaoszczędzi, to maj spali.
• Jeśli kwiecień ładny, maj będzie jeszcze lepszy.
• Mokry kwiecień i chłodny maj – do spichlerzy i siana zapraszaj.
• Śnieg kwietniowy jak mierzwa nawozi.
• Ciepłe deszcze w kwietniu – ciepłe dni w październiku.

Maj

• Marzec – za piec wejdziemy, kwiecień – jeszcze tam będziemy, maj – wygnamy kozy w gaj.
• Co kwiecień zaoszczędzi, to maj spali.
• Majowa wilgoć – urosną trawy; majowy deszczyk – urosną chleby.
• Jeśli kwiecień ładny, maj będzie jeszcze lepszy.
• Mokry kwiecień i chłodny maj – do spichlerzy i siana zapraszaj.
• Deszczowy maj – spragniony październik.
• Po mokrym maju przychodzi suchy czerwiec.
• Jeśli w maju nie pada, czerwiec to dopełni.

Czerwiec

• W czerwcu deszczowo i chłodno czyni rok nieurodzajnym głodno.
• Jeśli w czerwcu często grzmi, mętne lato potem śni.
• Gdy w czerwcu północne wiatry wieją, burze się spóźniają z nadzieją.
• Czerwcowe błyskawice – w spichlerzach trzaski (obfitość).
• Gdy grzmi w czerwcu, zboże się uda.
• Gdy w czerwcu błyska i grzmi, rolnik spokojnie śpi.
• Czerwcowe wieczorne grzmoty – ryb i raków obfity.
• Czerwiec stały – grudzień doskonały.

Lipiec

• Gdy dnia ubywa, upału przybywa.
• Gdy lipiec ładnie grzeje, w Boże Narodzenie zima się śmieje.
• Lipiec niesie upały, gradobicia i miodobranie, jeśli obfity w burze i wichury.
• Czego lipiec nie ugotuje, tego sierpień nie dopiecze.
• Co lipiec kończy, sierpień zaczyna.
• Jaki lipiec, taki styczeń.
• W lipcu deszcz i słoneczna pogoda, obfita będzie w przyszłym roku uroda (zbiory).
• Słońce piecze, deszcz pociecze.
• Lipiec – zbiorów bliźniak.
• Lipiec żnie żyta, wiśnie przy tym wita.
• Czerwieni się lipiec, dojrzewa każdy pączek.
• Jeśli mrówki budują swe domy w lipcu i sypią je coraz wyżej, sroga zima przyjdzie szybciej.
• Gdy dnia ubywa, upału przybywa.
• Po mokrym lipcu następują burze i gradobicia.

Sierpień

• W sierpniu, gdy północny wiatr wieje, bez deszczu słonko grzeje.
• Sierpniowy deszcz – jak kobiecy płacz (krótki).
• Gdy w sierpniu duże rosy, zostaje zazwyczaj ładna pogoda.
• Gdy sierpień z początku grzeje, lodowy wiatr zimą długo wieje.
• Gdy wieje w sierpniu północy wiatr, będzie długo ładnie na świat.
• Gdy w sierpniu rano dużo rosy, cieszą się z tego osy.
• Wesoło będzie dzwonić kosa, jeśli w sierpniu duża rosa.
• Dużo grzybów sierpniowych, dużo zamieci śnieżnych.
• Mgiełki na łąkach i rzekach w sierpniu zwiastują trwałą pogodę.
• Gdy w sierpniu dużo grzmi, będzie w śnieg bogata zima.

Wrzesień

• Wrzesień, lato idzie w jesień.
• Jaka pogoda w Idziego (1.09), taka przez cały miesiąc.
• Idzi jasny – jesień piękna.
• Na świętego Idziego jasny dzień – piękną jesień zwiastuje.
• Dla orki i siewu korzyść, gdy w Idziego słoneczna pogoda.
• W dzień Idziego grzmoty i błyski – cztery tygodnie mokre ścieżki.
• Święty Idzi słońce studzi.
• Jeśli we wrześniu grzmi, zimą każde drzewo w śniegu śpi.
• We wrześniu wiele pożarów bywa, dlatego niebo się czerwieni.
• Burza we wrześniu – śnieg w grudniu.
• Czego sierpień nie dopiecze, wrzesień nie dogotuje.
• Wrzesień – maj jesieni.
• Po ciepłym wrześniu źle się październik krzywi.
• Jesienią łyżka deszczu i beczka błota.
• Jesienią napal w piecu.

Październik

• Im dłużej w październiku jaskółki u nas zostają, tym dłużej piękne dni trwają.
• Jeśli śnieży w październiku, będzie łagodna zima.
• Gdy w październiku dużo deszczu – w grudniu dużo wiatru.
• Jeśli październik bardzo zielony, będzie styczeń mroźny i szalony.
• Październik bywa już chłodny, ale nigdy głodny.
• Gdy długo liście nie spadają, srogą zimę zapowiadają.
• Gdy liść na drzewie długo trzyma, będzie sroga i długa zima.
• Gdy czeczotek nie widać, gotuj się na srogą zimę.
• Gdy pająk krzyżak w październiku się kryje, nie jest daleko do śniegu.
• Październik na jednym końcu jeszcze grzeje, ale na drugim już mrozi.

Listopad 

• Na początku listopada ciepło z zimą się kłóci.
• Gdy kret w listopadzie ryje, w Boże Narodzenie komary będą latać.
• Gdy na początku listopada śnieży, śnieg bywa wysokości wieży.
• Zimny listopad – zielony styczeń.
• Jeśli grzmi w listopadzie, będzie dobry rok.
• Listopadowe śnieżenie nie szkodzi oziminie.
• Gdy w listopadzie gwiazdy na niebie lśnią, mrozy wkrótce przyjdą z mocą swą.
• W listopadzie zbyt wiele śniegu i wody, to znak przyszłego nieurodzaju.
• Jaki listopad, taki marzec.
• Jakie w listopadzie czasy, takie zazwyczaj w marcu powróciły.
• Gdy liście opadają w listopadzie, lód szybko przyjdzie, ale długo nie zostanie.
• Listopad z mgły, szronu, deszczu i błota, przed zimą do zimy kwapi się ochota.

Grudzień

• Jaka pogoda na świętą Barbarę, taki cały adwent.
• Jeśli w pierwszy adwent mroźno, zima potrwa osiemnaście niedziel.
• Jeśli święty Marcin przyjedzie na białym koniu, zawieja za zawieją goni. 
• Jeśli mrozi w Katarzynę, w Barbarę pada.
• Grudzień ze śniegiem na ścieżce, żyto jest na każdym wzgórzu.
• Gdy w grudniu mrozi i śnieży, urodzajny rok za tym bieży. 
• Zimny grudzień – wczesna wiosna. 
• Łagodny grudzień – łagodna cała zima.
• Mrozy, które w grudniu szybko ustąpią, oznaczają zimę łagodną.
• Po suchym grudniu następuje sucha wiosna.
• Jaka zima w grudniu – takie upały w czerwcu.
• Jeśli pierwszy śnieg spadnie na mokrą ziemię, zbiory będą słabe.
• Jaki grudzień, taki cały rok.
• Jeśli w pierwszą niedzielę adwentu zapanuje sroga zima, potrwa ona cztery niedziele.
• Jeśli w pierwszym tygodniu adwentu mrozi, zima będzie trwać osiemnaście niedziel.

Objaśnienia dawnych i mniej znanych pojęć:

• Kobzole: Dawne ludowe określenie ziemniaków (używane głównie na Morawach i Śląsku).
• Otava (Potraw): Druga trawa, która wyrasta po pierwszym skoszeniu łąki.
• Žně (Żniwa): Okres zbioru zbóż, najczęściej w lecie.
• Mrva (Mierzwa): Obornik lub nawóz, w przysłowiach często w znaczeniu „coś, co użyźnia glebę”.
• Věrtel (Wiertel): Dawna miara objętości używana przy zbiorach (np. orzechów).
• Sýpka (Spichlerz): Budynek lub pomieszczenie do przechowywania ziarna.
• Hřmí/hřmění: Określenie na grzmoty i burzę.
• Kápě (Kapa/Kaptur): W przenośni (np. kapa Medarda) oznacza długotrwały deszcz.
• Parno (Skwar): Dusza, gorąca pogoda, często zwiastująca burzę.
• Koleje (Koleiny): Ślady po kołach wozów, w których po deszczu stała voda.
• Chlebíček (Chlebek): W przysłowiach nie oznacza pieczywa, lecz symbolizuje zboże i udane zbiory.
• Bláto/blátivo (Błoto): Okres długotrwałych deszczów, rozmokłe drogi i pola.
• Zvěstování/Narození Panny Marie atd.: Święta kościelne, według których dawniej orientowano się w kalendarzu rolniczym.
• Hrozince: Mała ilość winogron, czasem używane przenośnie jako „odrobina”.
• Vrznout (Pisnąć/Skrzypnąć): Wydać ostry dźwięk (np. ptak).
• Střapec: Frędzel na końcu bata.
• Škarpa (Skarpa): Rowy lub nasypy przy polach i drogach.
• Bředne: Mięknięcie, rozpuszczanie się (np. gdy śnieg topnieje).
• Zadul: Wiać, ogrzewać; „ciepło zadul” = powiało ciepłem (słońce lub wiatr).
• Podzimek: Ładny czas wczesnej jesieni, gdy jest jeszcze ciepło i sucho.
• Veta (Kwita): Dawne określenie końca czegoś lub straty; tutaj oznacza koniec mrozów.
• Dukát (Dukat): Złota moneta, przenośnie coś bardzo cennego (np. kropla deszczu).
• Cval (Cwał): Szybki bieg konia, przenośnie „bardzo szybko”.
• Ucezuje (Cedzi): Chłodzi, mrozi, sprawia, że coś tężeje.
• Všecko: Archaiczna forma słowa „všechno” (wszystko).
• Mláďátka (Młodzianków): Święto Świętych Młodzianków (28 grudnia).
• Letnice (Zielone Świątki): Święto Zesłania Ducha Świętego, 50 dni po Wielkanocy.
• Vlažička: Delikatny, ciepły deszcz lub rosa, wilgoć sprzyjająca wzrostowi.
• Řinčet (Dzwonić/Brzęczeć): Dźwięk uderzającego metalu lub gwałtownego deszczu.
• Jiljí (Idzi): Imię świętego Idziego (1 września), patrona ważnych ludowych przepowiedni.
• Rdívá (Czerwieni się): Zmiana koloru nieba na czerwony podczas zachodu słońca.
• Hřímat (Grzmieć): Odgłosy burzy zwiastujące zmianę pogody.

Słowem podsumowania?

Co sądzicie o mądrościach naszych przodków? Ciekawe, prawda? Założę się, że teraz po głowie chodzi wam to samo pytanie: czy tego dnia padało, albo czy wiał wiatr? Czy styczeń naprawdę będzie mroźny, czy nie? Ha, ja mam dokładnie tak samo – też przeszukuję teraz pamięć. W każdym razie mam nadzieję, że te przysłowia was zaciekawiły. Może niedługo wrócę z czymś nowym, co przyciągnie waszą uwagę. Życzę pięknej reszty dnia!

MOŻE CIĘ RÓWNIEŻ ZAINTERESOWAĆ:

👉 Tradycje i zwyczaje bożonarodzeniowe: Historia Świąt

👉 Sylwester i Nowy Rok

👉 Wszystko w jednym miejscu