Od pogańskich ognisk po dzisiejsze światełka.
Zima ma niezwykłą zdolność zatrzymywania czasu. Gdy dni stają się krótsze, światła ubywa, a mróz maluje swoje ornamenty na oknach, człowiek zaczyna bardziej dostrzegać drobiazgi: blask świec, zapach drewna, szelest gałęzi na wietrze. Nic dziwnego, że od tysięcy lat to właśnie okresowi zimowemu towarzyszą najróżniejsze rytuały. Część z nich pochłonęły mroki dziejów, część przetrwała w zmienionej formie do dziś. To właśnie z tych dawnych korzeni wyrosły ostatecznie Święta Bożego Narodzenia w takiej formie, jaką znamy obecnie.
Tutaj zaczyna się ich historia. Jest długa, zawiła, ale pięknie symboliczna – zupełnie jak samo światło w środku zimy.
Pogańskie korzenie: gdy ludzie pilnowali powrotu słońca
Długo przedtem, zanim ktokolwiek usłyszał o stajence, gwieździe betlejemskiej czy choince, różne kultury świętowały przesilenie zimowe. Był to punkt zwrotny, moment, w którym noc wreszcie przestaje się wydłużać, a światło zaczyna ponownie zwyciężać. W Skandynawii nazywano to Yule. Płonące polana trzaskały w ogniskach, symbolizując światło, które ma pomóc przetrwać najciemniejsze dni w roku. U Słowian główną rolę odgrywały szczodre gody (kolęda), święto odnowy życia, śpiewu i życzeń na nowy rok. Rzymianie mieli natomiast swoje widowiskowe Saturnalia – tygodniowy festiwal, podczas którego role społeczne wywracały się do góry nogami, ucztowano, obdarowywano się prezentami, a miasta dekorowano zielonymi gałązkami. I to właśnie ta „zieleń” ma głębokie korzenie. Ostrokrzew, bluszcz czy igliwie symbolizowały życie, które nie umiera zimą. Prastare kultury wieszały je więc w domach jako talizman przeciw ciemności. Słowianie wypiekali nawet kołacze w kształcie słońca, aby symbolicznie przywołać je z powrotem. Patrząc na dzisiejsze świąteczne wypieki, nietrudno się domyślić, skąd ta tradycja wywodzi swoje korzenie.
Rzymskie Saturnalia i początek wielkiego mieszania tradycji
Saturnalia były tak popularne, że nie dało się ich po prostu wymazać. Uczty, prezenty, śpiew, światła – to wszystko pozostało. Gdy później chrześcijaństwo zaczęło rozprzestrzeniać się po Europie, zaadoptowało część tych zwyczajów, nadając im nowe znaczenie.
Świece, które niegdyś symbolizowały powrót słońca, stały się symbolem światłości Chrystusa. Prezenty przesunęły się od rzymskich patronów w stronę dzieci. A zielone gałęzie pozostały zielone, przenosząc się do kościołów i domów podczas Bożego Narodzenia.Pierwsze Boże Narodzenie i poszukiwanie właściwej daty
Pierwsze udokumentowane Boże Narodzenie w Cesarstwie Rzymskim pojawia się w IV wieku. Chronograf z 336 r. n.e. wskazuje 25 grudnia jako dzień narodzin Chrystusa. Data nie została wybrana przypadkowo – z jednej strony pokrywała się z symboliką przesilenia zimowego, z drugiej elegancko konkurowała z pogańskim świętem
Dies Natalis Solis Invicti, czyli narodzinami Niezwyciężonego Słońca.
Nie wszyscy byli zachwyceni. Niektórzy teolodzy, jak święty Augustyn, nie chcieli, by Chrystus był łączony z bóstwem słonecznym. Jednak symbolika światła była zbyt silna, by z niej zrezygnować. W kościele wschodnim narodziny Chrystusa długo świętowano dopiero 6 stycznia podczas Epifanii. Zachód przeforsował jednak 25 grudnia i to on ostatecznie przeważył.Średniowiecze: Boże Narodzenie zadomawia się w kościołach i na dworach
Po chrystianizacji Europy Boże Narodzenie rozprzestrzeniło się we wszystkich zakątkach kontynentu, ale każdy region dodał do nich własne przyprawy.
• Germanie przynieśli silną symbolikę drzew i zieleni.
• Słowianie dodali post, wróżby i obrzędowe potrawy.
• Narody celtyckie wniosły magiczne wyobrażenia i rytuały świetlne.
Średniowiecze dodało pompatyczność, msze, śpiewy, gry i bogate uczty. Na dworze angielskiego króla Ryszarda II podczas jednej z uroczystości bożonarodzeniowych zjedzono ponoć 28 wołów i 300 owiec. To uczta, która zawstydziłaby nawet nowoczesny bufet.
W tym czasie zaczęła rodzić się także bardzo ważna tradycja – szopka. Święty Franciszek z Asyżu stworzył pierwszy żywy żłóbek w 1223 roku, a ludzie pokochali tę symbolikę.
Nowożytność: choinka, kolędy i jarmarki
Od XVII wieku zaczyna pojawiać się nowość, która dziś zdobi niemal każdy dom – choinka. Najpierw u protestantów w Niemczech, później w całej Europie. Ozdoby były proste: jabłka, pierniczki i świeczki.
Na ziemie czeskie choinka zawitała w 1812 roku, gdy w Pradze postawił ją dyrektor teatru Johann Karl Liebich. Od tego czasu nie było już odwrotu. W tym okresie powstaje również wiele kolęd, z których najsłynniejsza, „Cicha noc”, zabrzmiała po raz pierwszy w 1818 roku. Nie możemy zapomnieć o jarmarkach bożonarodzeniowych. Choć istniały już w średniowieczu, ich prawdziwy rozkwit nastąpił później. Praga stała się jednym z najważniejszych centrów tej tradycji.
XIX wiek: Boże Narodzenie, jakie zaczynamy rozpoznawać
Industrializacja przyniosła zupełnie inne spojrzenie na święta. Miasta rosły, życie rodzinne się zmieniało, a Boże Narodzenie powoli przenosiło się z ulic do domów. Prezenty przestały być tylko praktyczne, stały się symbolem miłości. Rodzice zaczęli obdarowywać dzieci zabawkami, co zapoczątkowało fenomen, który dziś uważamy za oczywistość. W tym czasie ustaliła się również tradycyjna kuchnia. Na stołach pojawiały się potrawy z kaszy, maku, suszonych owoców, a dopiero później karp, który stał się bardziej dostępny dzięki hodowli w stawach.
XX wiek: Boże Narodzenie między wojnami, reżimami i telewizją
I wojna światowa przyniosła nieoczekiwany moment humanitaryzmu – rozejm bożonarodzeniowy w 1914 roku, kiedy żołnierze na froncie wspólnie śpiewali kolędy, a nawet grali w piłkę nożną.
Okres międzywojenny wprowadził Boże Narodzenie w nowoczesny świat reklamy, filmu i miejskich gospodarstw domowych. Podczas II wojny światowej ludzie starali się trzymać tradycji mimo braków – prezenty były często robione ręcznie i miały silną wartość symboliczną.
Po 1948 roku reżimy komunistyczne w wielu krajach próbowały osłabić chrześcijańskie znaczenie świąt. Boże Narodzenie prezentowano raczej jako święta pokoju, rodziny i prezentów. Mimo to tradycje przetrwały – szopki, post, kolędy i choinki.
W latach 70. i 80. przybyła nowa „tradycja”, bez której dziś nikt nie wyobraża sobie świąt – telewizyjne bajki i filmy. Stały się one corocznym rytuałem równie silnym jak wigilijna kolacja.
A co dzisiaj?
Dzisiejsze Boże Narodzenie to mieszanka wszystkiego: dawnych rytuałów, chrześcijańskich symboli, starych zwyczajůw i nowoczesnych światełek. Już dawno nie należą tylko do jednej kultury czy religii. Są o świetle, które ludzie przekazują sobie w ciemnym zimowym czasie, i o tradycjach, które ewoluują, ale nigdy całkowicie nie znikają. I to jest w nich najpiękniejsze.
MOŻE CIĘ RÓWNIEŻ ZAINTERESOWAĆ:
Ilustracje stworzone przy pomocy sztucznej inteligencji Gemini.
A co dzisiaj?
